Mevsimler ve yağışlar nasıl oluşur?
Güncellendi:
Mevsimler çoğu zaman "Güneş’e yaklaşıp uzaklaşmak" diye açıklanır; bu yaygın bir yanılgıdır. Gerçek neden başka yerde saklıdır ve yağışların çeşitliliği de aynı derecede ilginç bir hikâyeye bağlıdır. Bu sayfada önce mevsimleri, sonra yağışları sırayla ele alıyoruz.
Mevsimlerin gerçek nedeni
Dünya’nın dönme ekseni yörünge düzlemine göre yaklaşık 23,4 derece eğiktir. Yıl boyunca bu eksen aynı yönü gösterirken Dünya Güneş çevresinde dolanır; bu yüzden yılın bir döneminde kuzey yarımküre Güneş’e doğru eğik durur, bir döneminde ters yöne. Güneş ışınlarının dik geldiği yarımkürede gündüz uzar ve yüzey daha çok ısınır. İlginç olan, Dünya’nın Güneş’e en yakın olduğu zamanın ocak başında, yani kuzey yarımküre için kışın ortasında gerçekleşmesidir. Yakınlık değil, eğiklik belirleyicidir.
| Dönüm noktası | Yaklaşık tarih | Kuzey yarımkürede anlamı |
|---|---|---|
| Mart ekinoksu | 20-21 Mart | Gündüz ile gece eşit, ilkbahar başlar |
| Haziran gündönümü | 20-21 Haziran | En uzun gündüz, yaz başlar |
| Eylül ekinoksu | 22-23 Eylül | Gündüz ile gece yine eşit, sonbahar başlar |
| Aralık gündönümü | 21-22 Aralık | En kısa gündüz, kış başlar |
Türkiye’de başlıca iklim tipleri
- Akdeniz iklimi: Ege ve Akdeniz kıyılarında; yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı geçer.
- Karadeniz iklimi: Kuzey kıyılarda; her mevsim yağış alır, yazlar çok sıcak olmaz, kışlar ılımandır.
- Karasal iklim: İç bölgelerde; yaz ve kış arasındaki sıcaklık farkı büyüktür, yağış azdır ve ilkbaharda yoğunlaşır.
Yükselti de iklimi belirler. Aynı enlemde olsa bile bir dağ yamacı, deniz kıyısından birkaç derece daha serin kalır; yaklaşık her bin metrede sıcaklık altı derece kadar düşer.
Yağış nasıl oluşur?
Yağış, havadaki su buharının soğuyup bulut damlacıklarına, ardından bu damlacıkların iri bir damlaya ya da buz kristaline dönüşmesiyle başlar. Bulut içindeki parçacık yeterince ağırlaştığında yer çekimi onu aşağı çeker. Yolculuk sırasında içinden geçtiği havanın sıcaklığı, yağışın ne türde yeryüzüne ulaşacağını belirler.
Yağış türleri
- Yağmur
- Çapı yaklaşık yarım milimetreden büyük sıvı damlalar; çoğu zaman buz kristallerinin yüksekte erimesiyle oluşur.
- Çiseleme
- Çok ince, yavaş düşen damlalar; genellikle alçak ve kalın katman bulutlarından gelir.
- Kar
- Buz kristallerinin yeryüzüne kadar erimeden ulaşmasıyla oluşan yağış; sıcaklığın sıfıra yakın olduğu katmanlar belirleyicidir.
- Sulu kar
- Kar tanelerinin kısmen eriyerek yağması; sıcaklığın sıfırın birkaç derece üzerinde seyrettiği durumlarda görülür.
- Dolu
- Güçlü yükselen hava akımlarının taşıdığı buz tanelerinin yukarıda büyüyüp düşmesi; kümülonimbus bulutlarına özgüdür.
- Kırağı
- Yağış değil, yüzeylerdeki su buharının doğrudan buza dönüşmesidir.
Konvektif ve cephe yağışı
Yazın yerel sağanakların çoğu konvektif oluşumdur: ısınan yüzeyden yükselen hava hızla soğur ve gök gürültülü bir bulut meydana gelir. Kışın uzun süren hafif yağışlar ise genellikle cephe sistemleriyle ilgilidir; sıcak hava soğuk havanın üzerine yavaşça kayarak geniş bir bulut katmanı yaratır. Bu fark, yağışın hem süresini hem şiddetini açıklar.
Bir yağmur damlasının yolculuğu
Bulutta yoğuşan su damlacığı önce birkaç mikrometre boyutundadır. Milyonlarca damlacığın birleşmesiyle iri bir yağmur damlası oluşur. Damla düştükçe hava direnci artar ve belirli bir hızdan sonra düşüş hızı sabitlenir; iri bir yağmur damlasının hızı saatte yaklaşık otuz kilometreyi bulur. Dolu taneleri çok daha hızlı iner, bu yüzden zarar verme potansiyeli de çok daha yüksektir.
18 yaş altındakiler için uygun değildir. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır; herhangi bir platformu önermez.